De stad Amersfoort komt als eerste voor in een oorkonde uit 1028. Daarin wordt gesproken over Amersfoirde. Het is een kleine nederzetting bij een doorwaadbare plaats (voirde) door rivier de Eem (vroeger Amer). Steeds meer ambachts- en kooplieden vestigen zich rond deze plaats, een kruispunt van handelswegen. Ter bescherming van de nederzetting bouwen bewoners een aarden wal en leggen er een gracht omheen.
Stadsrechten
Op 12 juni 1259 krijgt Amersfoort stadsrechten en daarmee een eigen bestuur. Een stenen muur met land- en waterpoorten beschermt rond 1300 het stadsgebied. Van deze eerste ommuring is alleen nog een restant van de Kamperbinnenpoort over.
Muurhuizen
Het gebied binnen de muren blijkt al snel te klein. In de 14e eeuw is de welvaart zo hoog, dat het inwonertal fors toeneemt. Een tweede muur wordt gebouwd. Op de fundamenten van de oude muur komen huizen. Deze zogeheten Muurhuizen staan nog altijd in de binnenstad.
Bedevaartsoord
In de Middeleeuwen groeit Amersfoort uit tot een echte stad. De handel in textiel en bier, en later in turf en tabak, maakt van de stad een regionaal centrum. De economische bloei wordt versterkt door de komst van veel pelgrims. Zij komen voor het Mariabeeldje dat in 1445 gevonden is. Met het geld dat de pelgrims inbrengen wordt de Lieve Vrouwetoren gebouwd.
Economische terugval
In de 16e eeuw gaat het op economisch gebied veel minder. De groei van het aantal inwoners stagneert en in het begin van de negentiende eeuw wonen er in Amersfoort nog maar zo’n 8.000 mensen. Halverwege de 19e eeuw breken de inwoners grote delen van de muren en poorten af. Zo worden arme mensen van werk voorzien en worden van de stenen straten, pleinen en wegen verhard. Een verbod van koning Willem II voorkomt dat de Koppelpoort, Monnikendam, Kamperbinnenpoort en een restant van de stadsmuur verdwijnen.
Groeistad
Aansluiting bij het spoorwegennet en de bouw van twee kazernecomplexen in de tweede helft van de 19e eeuw trekken veel nieuwe inwoners en industrieën aan. De werkgelegenheid in fabrieken en de bouw neemt toe. Door het grote woningtekort na de Tweede Wereldoorlog worden veel nieuwe wijken gebouwd. In 1980 krijgt Amersfoort van het Rijk de status groeistad. Taakstelling is onder meer 15.000 nieuwe woningen te realiseren. De architectuurwijk Kattenbroek en wijk Nieuwland zijn daarvan het resultaat.
Uitbreiding
Tot 2016 groeit Amersfoort door naar zo’n 160.000 inwoners. De groei komt vooral tot stand door de bouw van de wijk Vathorst (totaal 11.000 woningen) ten noorden van de A1. Er komen diverse voorzieningen, zoals sportvelden, scholen, bedrijventerrein, winkels en een station.
Ook rond het centrum wordt gebouwd. In het gebied ten oosten van het centraal station, het Eemkwartier, komen zo’n 750 woningen. Het nieuwe Eemcentrum met culturele voorzieningen, zoals bioscoop, muziekschool en bibliotheek, en de stadshaven Eemhaven Amersfoort verrijsen binnen paar jaar nabij het centrum.